Dur brzuszny (tyfus, gorączka jelitowa) to bakteryjna choroba zakaźna przewodu pokarmowego. Wywołuje ją gram-ujemna pałeczka Salmonella Typhi.
Jak dochodzi do zakażenia? Zakażenie szerzy się drogą fekalno-oralną:
wypicie wody zanieczyszczonej kałem osoby chorej lub nosiciela,
spożycie skażonej żywności (np. posiłki z ulicznej gastronomii, myte brudną wodą warzywa, lód),
przeniesienie bakterii brudnymi rękami do ust („choroba brudnych rąk”).
Kto jest źródłem patogenu? Jedynym rezerwuarem Salmonella Typhi jest człowiek:
osoba chora,
nosiciel, który może wydalać bakterie z kałem nawet ponad rok.
Okres wylęgania: Od zakażenia do wystąpienia objawów zwykle mija 10–14 dni, może jednak trwać od ok. 1 do 3 tygodni – zależy to m.in. od dawki bakterii i odporności organizmu.
Kto jest najbardziej narażony?
turyści i podróżnicy wyjeżdżający do krajów o niskim standardzie higieniczno-sanitarnym,
osoby jedzące często w ulicznej gastronomii w krajach endemicznych,
osoby planujące dłuższy pobyt (praca, wolontariat, odwiedziny rodziny) w rejonach ryzyka,
pracownicy wodno-kanalizacyjni, osoby zawodowo narażone na kontakt z nieczystościami, niektóre grupy personelu medycznego.
2. Objawy duru brzusznego
Przebieg duru brzusznego bywa ciężki i można go podzielić na kilka faz, z których każda trwa mniej więcej tydzień. Choroba często zaczyna się podstępnie – objawy narastają z dnia na dzień.
Najczęstsze objawy
Najpierw pojawiają się tzw. objawy „grypopodobne” i jelitowe:
narastająca gorączka (nawet do 40°C, zwykle niższa rano i wyższa wieczorem),
osłabienie, zmęczenie, apatia,
ból głowy,
ból i wzdęcia brzucha, zaparcia lub biegunka,
utrata apetytu, czasem nudności,
bezsenność.
W bardziej zaawansowanej fazie mogą wystąpić:
powiększenie śledziony i wątroby,
suchość w ustach, brązowy nalot na języku,
różyczka durowa – drobna, różowa wysypka najczęściej na tułowiu,
bradykardia (zwolnienie tętna) i tzw. „dwubitne tętno”,
zaburzenia neurologiczne i psychiatryczne (delirium),
odwodnienie, rozsiane ropnie narządowe.
Bez leczenia 10–30% przypadków kończy się zgonem. Wczesne wdrożenie antybiotykoterapii znacząco zmniejsza to ryzyko.
Kiedy pilnie do lekarza?
Pilna konsultacja (najlepiej SOR / izba przyjęć) jest niezbędna, jeśli po pobycie w kraju o gorszych warunkach sanitarnych pojawią się:
wysoka gorączka > 38,5°C trwająca ponad 3 dni,
silne bóle brzucha, „twardy” brzuch, objawy sugerujące ostre zapalenie otrzewnej,
krew w stolcu lub smoliste, czarne stolce,
zaburzenia świadomości, splątanie, trudność w nawiązaniu kontaktu,
cechy wyraźnego odwodnienia (suchy język, bardzo mało moczu, zawroty głowy).
3. Gdzie występuje dur brzuszny?
Dur brzuszny jest chorobą kosmopolityczną – może wystąpić na całym świecie, ale największe ryzyko zachorowania dotyczy terenów o niskim standardzie higieny i złej jakości wody.
Regiony o najwyższym ryzyku
Azja Południowa – szczególnie Indie, Nepal i kraje ościenne,
Azja Południowo-Wschodnia – m.in. Indonezja, inne kraje regionu,
Ameryka Południowa – np. Peru i wybrane kraje o gorszych warunkach sanitarnych,
Afryka Północna i Zachodnia, inne części Afryki,
wybrane regiony Karaibów i Bliskiego Wschodu.
W Polsce zachorowania zdarzają się rzadko i niemal zawsze dotyczą osób, które zaraziły się za granicą.
Dla kogo ta informacja jest najważniejsza?
Dla osób planujących:
egzotyczne wakacje z jedzeniem poza hotelami,
podróże „z plecakiem” (backpacking),
wolontariat, misje, dłuższe wyjazdy służbowe,
pracę w regionach o ograniczonym dostępie do czystej wody i opieki medycznej.
4. Jak się chronić przed durem brzusznym?
A. Profilaktyka ogólna
Nawet zaszczepione osoby muszą dbać o higienę – szczepionka nie daje 100% ochrony i nie chroni przed innymi biegunkami podróżnych.
Najważniejsze zasady:
Woda i napoje
pij tylko wodę butelkowaną (z nienaruszonym korkiem) lub przegotowaną,
unikaj lodu w napojach (może być zrobiony z kranówki),
nie używaj wody z kranu do mycia zębów w rejonach o złej jakości wody.
Jedzenie
wybieraj świeżo ugotowane, gorące posiłki,
unikaj surowych sałatek i warzyw mytych niepewną wodą,
ostrożnie podchodź do ulicznych straganów – ryzyko zanieczyszczenia jest większe,
myj ręce często wodą z mydłem – szczególnie przed jedzeniem i po wyjściu z toalety,
używaj żeli dezynfekujących na bazie alkoholu (min. 60%), gdy nie ma dostępu do wody.
Inne zasady
nie dotykaj niepotrzebnie twarzy (usta, nos, oczy) brudnymi rękami,
dbaj o czystość naczyń, sztućców i miejsca przygotowywania posiłków.
B. Szczepienie przeciw durowi brzusznemu
To kluczowy element profilaktyki dla osób podróżujących do rejonów endemicznych lub zawodowo narażonych.
Rodzaje szczepionek dostępnych w Polsce
Szczepionki inaktywowane (zabite) – podawane w zastrzyku:
zawierają całe, zabite komórki Salmonella Typhi albo oczyszczony polisacharyd otoczkowy Vi,
podawane domięśniowo lub podskórnie,
przykładowy preparat: Typhim Vi (szczepionka polisacharydowa).
Szczepionka żywa, doustna (kapsułki) – np. Vivotif:
zawiera żywe, osłabione bakterie Salmonella Typhi (szczep Ty21a),
przyjmowana doustnie, w postaci kapsułek.
Dobór konkretnego preparatu zależy od wieku, stanu zdrowia i planu podróży.
Dla kogo szczepienie jest rekomendowane?
osoby podróżujące do Azji Południowej i Południowo-Wschodniej, wielu krajów Afryki oraz innych regionów rozwijających się,
turyści planujący korzystanie z ulicznej gastronomii, lokalnych, tanich punktów z jedzeniem,
osoby wyjeżdżające na dłużej (miesiące, lata) w rejon endemiczny,
pracownicy narażeni na kontakt z nieczystościami (np. służby komunalne, wodno-kanalizacyjne),
wybrane grupy personelu medycznego.
Szczepienie nie jest obowiązkowe w Polsce, ale może być zalecane (i finansowane przez pracodawcę) dla osób zawodowo narażonych.
Schematy szczepień – w uproszczeniu
1. Szczepionka polisacharydowa (np. Typhim Vi, zastrzyk)
wiek: od 2. roku życia,
1 dawka podana domięśniowo,
szczepienie najlepiej wykonać co najmniej 2–3 tygodnie przed wyjazdem,
odporność utrzymuje się ok. 3 lat, potem zaleca się dawkę przypominającą, jeśli ryzyko narażenia trwa.
2. Szczepionka żywa, doustna (Vivotif, kapsułki)
wiek: zazwyczaj od 5–6. roku życia (w PL od 6 r.ż.),
3 kapsułki przyjmowane na czczo:
dzień 1 – 1 kapsułka,
dzień 3 – 1 kapsułka,
dzień 5 – 1 kapsułka,
kapsułkę połyka się w całości, na ok. godzinę przed posiłkiem, popijając zimną lub letnią wodą,
cały cykl należy ukończyć co najmniej 10 dni przed wyjazdem,
odporność utrzymuje się ok. 3 lat – potem ponowny cykl jako dawka przypominająca.
Ważne uwagi praktyczne
Interakcje z antybiotykami: Doustnej szczepionki żywej nie należy przyjmować:
w trakcie i bezpośrednio po antybiotykoterapii – zaleca się co najmniej 3 dni przerwy (dłużej przy antybiotykach o długim działaniu, np. azytromycyna),
co najmniej 3 dni przed rozpoczęciem chemioprofilaktyki malarii (z wyjątkiem atovaquone/proguanil, który może być stosowany jednocześnie).
Łączenie z innymi szczepieniami: Żywą szczepionkę doustną można podawać jednocześnie np. ze szczepieniem przeciw żółtej gorączce (Stamaril) czy cholerze (Dukoral) – zgodnie z aktualnymi zaleceniami.
Przechowywanie: Wszystkie szczepionki na dur brzuszny należy przechowywać w lodówce, w temperaturze 2–8°C, w oryginalnym opakowaniu.
Skuteczność: Szczepionka nie chroni przed paradurami ani innymi biegunkami podróżnych. Mimo szczepienia nadal trzeba bardzo dbać o higienę wody, jedzenia i rąk.
5. Podsumowanie
Dur brzuszny to poważna, bakteryjna choroba przewodu pokarmowego, która może prowadzić do uszkodzenia jelit, wątroby, sepsy, a nawet śmierci. Największe ryzyko zachorowania dotyczy osób podróżujących do krajów o słabych warunkach sanitarnych w Azji, Afryce czy Ameryce Łacińskiej.
Szczepienie daje ochronę na około 3 lata i znacząco zmniejsza ryzyko ciężkiego przebiegu choroby oraz powikłań. Szczególnie powinny je rozważyć osoby wyjeżdżające do regionów endemicznych, jedzące „na mieście” i planujące dłuższy pobyt.
Najlepiej zaplanować wizytę w aptecznym punkcie szczepień około 3 tygodnie przed wyjazdem – wtedy jest czas na dobór preparatu, podanie szczepionki i wytworzenie odporności. Nawet po szczepieniu kluczowe jest przestrzeganie prostych zasad: bezpieczna woda, dobrze ugotowane jedzenie i częste mycie rąk. Dzięki temu ryzyko duru brzusznego podczas podróży można znacząco ograniczyć.