Błonica to ostra choroba zakaźna wywoływana przez toksynę produkowaną przez bakterie Corynebacterium diphtheriae (tzw. maczugowiec błonicy). Atakuje przede wszystkim błony śluzowe gardła i krtani, rzadziej nosa, skóry czy narządów płciowych.
Do zakażenia dochodzi głównie:
drogą kropelkową – podczas kaszlu, kichania, rozmowy,
przez bezpośredni kontakt z chorym lub nosicielem (również przez kontakt z wydzieliną z rany na skórze),
rzadko – przez zakażone zwierzęta czy silnie zanieczyszczone przedmioty.
Okres wylęgania wynosi zwykle 2–5 dni (zakres 1–10 dni).
Kto jest najbardziej narażony?
osoby nieszczepione lub z niepełnym cyklem szczepień,
dorośli, którzy nie przyjmują dawek przypominających,
dzieci <5 r.ż. i osoby >40 r.ż. – to u nich śmiertelność jest najwyższa, nawet do 20%,
podróżni wyjeżdżający do krajów, gdzie błonica wciąż występuje endemicznie,
osoby z osłabioną odpornością.
Bez leczenia i szczepienia błonica może prowadzić do ciężkich powikłań, a nawet zgonu.
2. Objawy błonicy
Najczęstsze objawy
Pierwsze symptomy zwykle przypominają „zwykłą infekcję”:
ból gardła, chrypka, kaszel,
stan podgorączkowy lub gorączka,
złe samopoczucie, osłabienie,
powiększone, bolesne węzły chłonne szyi.
Po kilku dniach może pojawić się typowy dla błonicy objaw:
gruba, szaro-biała błona (nalot) na migdałkach i tylnej ścianie gardła, której nie da się łatwo usunąć – próba zdarcia powoduje krwawienie.
W zależności od umiejscowienia bakterii wyróżniamy m.in.:
błonicę gardła (dyfteryt) – najczęstsza postać,
błonicę krtani (dławiec/krup) – ze świszczącym oddechem i „szczekającym” kaszlem,
błonicę nosa – przewlekły, krwisto-ropny katar,
błonicę skóry – trudno gojące się owrzodzenia w miejscu wniknięcia bakterii.
Jak ciężko przebiega choroba?
Przebieg może być od umiarkowanego do bardzo ciężkiego. U niektórych chorych zmiany ograniczają się do gardła, u innych toksyna dostaje się do krwi i uszkadza wiele narządów.
układ nerwowy – osłabienie lub porażenie mięśni (np. kończyn, przepony),
mięśnie oddechowe – co grozi niewydolnością oddechową,
drogi oddechowe – obrzęk szyi i grube pseudobłony mogą prowadzić do uduszenia.
Śmiertelność błonicy wynosi średnio 5–10%, a u dzieci <5 lat i dorosłych po 40. roku życia może sięgać nawet 20%.
Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza lub na SOR?
Natychmiastowej pomocy wymaga:
narastająca duszność, świszczący oddech, trudności w oddychaniu,
problemy z połykaniem, „kluska w gardle”, bardzo silny ból gardła,
wyraźny obrzęk szyi,
wysoka gorączka, znaczne osłabienie,
objawy porażenia mięśni (opadanie powiek, osłabienie kończyn, trudności w chodzeniu).
Przy podejrzeniu błonicy trzeba pilnie zgłosić się do lekarza – choroba wymaga leczenia w szpitalu i podania swoistej antytoksyny oraz antybiotyków.
3. Gdzie występuje błonica?
Polska i Europa
Dzięki powszechnym szczepieniom błonica w Polsce i większości krajów Europy występuje obecnie bardzo rzadko – przypadki są pojedyncze, często związane z brakiem szczepień lub niepełnym cyklem.
Mimo to, wraz ze spadkiem wyszczepialności, obserwuje się nawroty choroby, również w Europie.
Świat – obszary podwyższonego ryzyka
Błonica jest chorobą kosmopolityczną – może wystąpić na każdym kontynencie, ale największe ryzyko dotyczy:
Afryki, zwłaszcza krajów Afryki Subsaharyjskiej,
Azji Południowej i Południowo-Wschodniej (m.in. Indie, Bangladesz, Nepal, Indonezja, Filipiny, Wietnam, Laos, Kambodża),
części Bliskiego Wschodu,
wybranych krajów Ameryki Środkowej i Południowej,
regionów, gdzie poziom wyszczepienia populacji jest niski lub występują przerwy w realizacji programów szczepień.
Dla kogo ta informacja jest szczególnie ważna?
osób wyjeżdżających do krajów afrykańskich i azjatyckich,
podróżujących „poza utarte szlaki” – wyprawy backpackerskie, misje, wolontariaty, wyjazdy do rodzin na terenach wiejskich,
pracowników medycznych, nauczycieli, opiekunów i innych osób mających bliski kontakt z dużą liczbą ludzi.
Przed taką podróżą warto sprawdzić status szczepienia i rozważyć dawkę przypominającą.
4. Jak się chronić przed błonicą?
A. Profilaktyka ogólna
Szczepienie jest podstawą ochrony, ale dodatkowo warto:
unikać bliskiego kontaktu z osobami, które mają objawy infekcji dróg oddechowych,
w razie opieki nad chorym stosować maseczkę i rękawiczki jednorazowe,
dbać o higienę rąk (mycie rąk wodą z mydłem lub preparaty na bazie alkoholu),
nie dotykać twarzy (ust, nosa, oczu) brudnymi rękami,
w podróży korzystać z bezpiecznych, sprawdzonych miejsc noclegu i opieki medycznej.
U osób, które miały bliski kontakt z chorym na błonicę, lekarz może zalecić profilaktyczne antybiotyki oraz dodatkową dawkę szczepionki.
B. Szczepienie przeciw błonicy
Rodzaj szczepionki
Szczepionka przeciw błonicy zawiera toksoid błoniczy – oczyszczoną toksynę bakterii pozbawioną zjadliwości. Nie wywołuje choroby, ale uczy układ odpornościowy rozpoznawać i neutralizować toksynę.
W praktyce stosuje się szczepionki skojarzone, chroniące jednocześnie przed:
błonicą i tężcem (preparaty typu Td),
błonicą, tężcem i krztuścem (Tdap),
błonicą, tężcem, krztuścem i poliomyelitis (DTaP-IPV/Tdap-IPV).
Kto powinien się szczepić?
Dzieci i młodzież
W Polsce szczepienie przeciw błonicy jest obowiązkowe u dzieci i młodzieży do 19. roku życia.
Wykorzystuje się szczepionki skojarzone DTP/DTaP/Tdap zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych.
Dorośli
Osobom zaszczepionym w dzieciństwie zaleca się dawkę przypominającą co 10 lat (najczęściej w formie szczepionki przeciw błonicy i tężcowi, często z dodatkową ochroną przeciw krztuścowi).
Osoby, które nie były szczepione lub nie pamiętają swojego statusu, powinny skonsultować się z aptecznym punktem szczepień w celu ustalenia szczepienia podstawowego (kilka dawek).
Podróżni
Wyjeżdżając do krajów, gdzie błonica nadal występuje, warto upewnić się, że ostatnia dawka przypominająca była nie później niż 10 lat temu.
Jeśli minęło więcej czasu – zaleca się dodatkową dawkę przypominającą przed wyjazdem.
Schemat szczepienia (dorośli)
1 dawka przypominająca co 10 lat,
u osób nieszczepionych wcześniej – seria dawek podstawowych, a następnie dawki przypominające.
Czas narastania odporności:
pełna odpowiedź immunologiczna po dawce przypominającej rozwija się zwykle w ciągu ok. 2 tygodni,
dlatego szczepienie przed podróżą najlepiej wykonać co najmniej 2–4 tygodnie przed wyjazdem.
Dawki przypominające i trwałość odporności
Po pełnym cyklu szczepień w dzieciństwie skuteczność ochrony sięga ok. 95–97%, ale nie jest dożywotnia,
poziom przeciwciał stopniowo spada, dlatego co 10 lat zalecane są dawki przypominające, zwłaszcza u osób podróżujących i narażonych zawodowo.
5. Podsumowanie
Błonica to poważna, potencjalnie śmiertelna choroba, którą można jednak skutecznie kontrolować dzięki szczepieniom.
Dlaczego warto się zaszczepić?
szczepionka chroni przed ciężkim przebiegiem choroby, porażeniem nerwów, uszkodzeniem serca i ryzykiem uduszenia,
zmniejsza ryzyko zachorowania podczas podróży do krajów, gdzie błonica nadal występuje,
ogranicza szerzenie się choroby w społeczeństwie.
Kto szczególnie powinien rozważyć szczepienie/dawkę przypominającą?
dorośli, którzy nie szczepili się w ciągu ostatnich 10 lat,
osoby z niepełnym lub nieznanym schematem szczepień,
podróżni wyjeżdżający do krajów Afryki, Azji, Ameryki Środkowej i Południowej,
osoby mające częsty kontakt z dziećmi, osobami chorymi lub o obniżonej odporności.
Kiedy najlepiej zaszczepić się przed podróżą?
optymalnie 2–4 tygodnie przed wyjazdem, tak aby organizm zdążył zbudować pełną ochronę.
Jeśli planujesz podróż lub nie pamiętasz, kiedy ostatnio byłeś szczepiony przeciw błonicy, warto skonsultować się z aptecznym punkcie szczepień i uzupełnić ochronę. To prosty krok, który może uchronić przed bardzo groźną chorobą.