Krztusiec (koklusz) to ostra, bardzo zakaźna choroba układu oddechowego wywołana przez bakterię Bordetella pertussis. Do zakażenia dochodzi głównie:
drogą kropelkową (kaszel, kichanie, rozmowa),
przez bliski kontakt z chorym lub nosicielem (np. „twarzą w twarz”, wspólne przebywanie w jednej przestrzeni).
Źródłem patogenu jest człowiek – choroba przenosi się wyłącznie z człowieka na człowieka.
Okres wylęgania wynosi zwykle ok. 9–10 dni, ale może trwać od 6 do 20 dni.
Kto jest najbardziej narażony?
przede wszystkim nieuodpornione niemowlęta i małe dzieci (u nich przebieg bywa najcięższy),
osoby z wygasającą odpornością (np. po wielu latach od szczepienia),
częściej ciężej chorują m.in. seniorzy, palacze oraz osoby z chorobami przewlekłymi układu oddechowego (np. astma, POChP) i innymi schorzeniami obciążającymi.
2. Objawy krztuśca
Krztusiec często zaczyna się niepozornie i na początku przypomina przeziębienie, a dopiero potem przechodzi w charakterystyczną fazę napadowego kaszlu.
Najczęstsze objawy:
początkowo: katar, kichanie, stan podgorączkowy/lekka gorączka, łagodny kaszel, ból gardła,
później: napadowy, męczący kaszel z trudnością w nabraniu powietrza i charakterystycznym „świszczącym wdechem” („pianiem”), często z odkrztuszaniem gęstej wydzieliny,
napady kaszlu mogą kończyć się wymiotami i są bardzo wyczerpujące.
Jak przebiega choroba? Typowo wyróżnia się 3 etapy:
okres nieżytowy (1–3 tygodnie) – objawy „przeziębieniowe”, a choroba jest wtedy najbardziej zakaźna,
okres kaszlu napadowego (zwykle 4–8 tygodni) – napady kaszlu dominują,
okres zdrowienia (2–8 tygodni) – stopniowa poprawa, ale kaszel może nawracać pod wpływem wysiłku lub drażniących czynników.
U wielu dorosłych zamiast typowych napadów może utrzymywać się przewlekły, długo trwający kaszel („100-dniowy kaszel”).
Możliwe powikłania:
zapalenie oskrzeli lub płuc, nasilenie duszności,
u dzieci (zwłaszcza niemowląt): bezdechy, drgawki, sinica, a w ciężkich przypadkach powikłania neurologiczne (encefalopatia),
po napadach kaszlu mogą występować m.in. krwawienia z nosa, wybroczyny na twarzy, wylewy do spojówek; u dorosłych czasem także problemy z nietrzymaniem moczu czy zaburzenia snu.
Kiedy konieczna jest pilna konsultacja lekarska? Zgłoś się pilnie do lekarza lub na SOR, gdy pojawią się:
u niemowląt: bezdechy, wyraźne problemy z oddychaniem lub karmieniem, apatia,
objawy odwodnienia (zwłaszcza gdy napady kończą się wymiotami) lub wysoka gorączka i pogorszenie stanu ogólnego.
3. Gdzie występuje krztusiec?
Krztusiec jest chorobą kosmopolityczną – występuje na całym świecie.
Informacje dla podróżnych:
największe ryzyko wiąże się nie z konkretnym krajem, tylko z kontaktem z osobą zakażoną (np. w samolocie, hotelu, na imprezach rodzinnych, w pracy, w placówkach opieki),
szczególnie ważne jest to dla osób podróżujących z niemowlętami lub odwiedzających rodzinę z małymi dziećmi.
4. Jak się chronić przed krztuścem?
A. Profilaktyka ogólna
unikaj bliskiego kontaktu z osobami, które mają napadowy/przewlekły kaszel (zwłaszcza w otoczeniu niemowląt),
w sezonie infekcyjnym: wietrzenie pomieszczeń, higiena rąk, zasłanianie ust przy kaszlu/kichaniu,
przy podejrzeniu krztuśca u siebie lub domownika – szybka konsultacja lekarska (wczesne leczenie jest najkorzystniejsze i skraca okres zakaźności).
B. Szczepienie (najważniejsze)
Rodzaj szczepionki: U dorosłych stosuje się szczepionki skojarzone zawierające komponent krztuścowy, najczęściej:
błonica + tężec + krztusiec (np. Boostrix, Adacel),
dla wszystkich dorosłych (odporność po szczepieniach z dzieciństwa z czasem słabnie),
szczególnie dla: kobiet w ciąży, osób z bliskiego otoczenia noworodka (strategia „kokonowa”), personelu medycznego, opiekunów niemowląt i seniorów,
osób z grup ryzyka cięższego przebiegu (m.in. seniorzy, palacze, osoby z chorobami przewlekłymi).
Schemat szczepienia:
dzieci i młodzież w Polsce są szczepione obowiązkowo w ramach kalendarza szczepień,
dorośli, szczepieni w przeszłości: zaleca się 1 dawkę przypominającą co 10 lat,
dorośli nieszczepieni: zaleca się szczepienie podstawowe (dobór schematu ustala lekarz lub farmaceuta w zależności od historii szczepień).
Dawki przypominające:
standardowo co 10 lat.
Czas utrzymywania się odporności:
odporność nie jest dożywotnia – dlatego potrzebne są dawki przypominające.
Dodatkowe uwagi:
szczepienie przeciw krztuścowi jest ważne także dlatego, że chroni pośrednio niemowlęta, u których choroba bywa najgroźniejsza,
szczepienie w ciąży (zgodnie z praktyką kliniczną) wykonuje się zwykle między 27. a 36. tygodniem, aby przekazać dziecku przeciwciała.
5. Podsumowanie
Krztusiec to bardzo zakaźna choroba układu oddechowego, która u dorosłych często objawia się długotrwałym, męczącym kaszlem, a u niemowląt może prowadzić do groźnych powikłań (w tym bezdechów i niedotlenienia). Ponieważ odporność po szczepieniu z czasem słabnie, warto regularnie odnawiać szczepienie, szczególnie jeśli masz kontakt z dziećmi, pracujesz z pacjentami, jesteś w ciąży lub planujesz przebywać w większych skupiskach ludzi (również w podróży). Jeśli chcesz „domknąć” ochronę przed wyjazdem, najlepiej zaszczepić się co najmniej 2 tygodnie wcześniej.