Inwazyjna choroba meningokokowa to ciężkie zakażenie bakteryjne wywoływane przez meningokoki (Neisseria meningitidis) – najczęściej serogrupy A, B, C, rzadziej Y i W. Może prowadzić głównie do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i/lub sepsy (posocznicy).
Jak dochodzi do zakażenia: najczęściej drogą kropelkową i przez kontakt z wydzieliną dróg oddechowych/śliną (np. bliski kontakt, pocałunek, wspólne naczynia, przebywanie w zatłoczonych miejscach).
Źródło patogenu (rezerwuar): wyłącznie człowiek – osoby chore oraz bezobjawowi nosiciele (często młodzież i młodzi dorośli).
Wrota zakażenia: zwykle jama nosowo-gardłowa.
Okres wylęgania: 2–10 dni (najczęściej 3–4 dni).
Kto jest najbardziej narażony:
dzieci < 5 r.ż.,
nastolatki i młodzi dorośli (ok. 15–24 lata),
osoby 65+,
osoby z obniżoną odpornością,
osoby przebywające w skupiskach (np. akademiki, internaty, koszary, przedszkola, schroniska, masowe imprezy/pielgrzymki),
palacze i osoby po niedawnej infekcji dróg oddechowych.
2. Objawy inwazyjnej choroby meningokokowej
IChM może rozwijać się bardzo szybko. Część przypadków ma piorunujący przebieg – do ciężkiego stanu, a nawet zgonu może dojść w 1–2 dni od początku choroby.
Najczęstsze objawy (zapalenie opon / sepsa):
nagła wysoka gorączka (często napadowa),
silny ból głowy,
sztywność karku,
nudności i wymioty,
nadwrażliwość na światło,
splątanie, senność, zaburzenia świadomości,
objawy sepsy: szybki oddech, bardzo silne osłabienie, bóle mięśni/stawów, dreszcze, zimne dłonie i stopy,
wysypka krwotoczna/wybroczynowa (ciemnoczerwone/fioletowe plamki, które mogą się zlewać).
wysoka gorączka z silnym bólem głowy i/lub sztywnością karku,
wysypka wybroczynowa/krwotoczna (zwłaszcza gdy nie blednie po ucisku),
szybkie pogarszanie stanu, splątanie, senność “nie do obudzenia”,
objawy sepsy: bardzo szybki oddech, skrajne osłabienie, zimne kończyny, dreszcze,
niepokojące objawy u małych dzieci (apatia, nieutulony płacz, nadmierna senność, wymioty).
3. Gdzie występuje inwazyjna choroba meningokokowa?
Choroba meningokokowa występuje na całym świecie.
Najwyższe ryzyko epidemii: Afryka Subsaharyjska, strefa Sahelu – tzw. „pas meningokokowy”, szczególnie w porze suchej (mniej więcej od listopada/grudnia do czerwca).
Arabia Saudyjska: odnotowywano epidemie (m.in. serogrupa W) zwłaszcza wśród pielgrzymów.
Europa Zachodnia i Ameryka Północna: częściej ogniska zachorowań związane z serogrupą C.
W klimacie umiarkowanym zachorowania częściej występują zimą i wiosną.
Ta informacja jest szczególnie ważna dla osób planujących podróże do Afryki Subsaharyjskiej, pielgrzymki oraz wyjazdy związane z dużymi skupiskami ludzi (festiwale, akademiki, koszary).
4. Jak się chronić przed inwazyjną chorobą meningokokową?
A. Profilaktyka ogólna
unikaj bliskiego kontaktu z osobami mającymi objawy infekcji,
w sezonie zachorowań i w zatłoczonych miejscach: ograniczaj ryzykowne ekspozycje (tłok, długie przebywanie w zamkniętych pomieszczeniach),
nie dziel się napojami, jedzeniem, sztućcami; dbaj o higienę rąk,
po kontakcie z potwierdzonym przypadkiem IChM – pilny kontakt z lekarzem (może być potrzebna chemioprofilaktyka dla osób z bliskiego kontaktu).
B. Szczepienie (kluczowa profilaktyka)
W praktyce wyróżnia się dwa główne kierunki ochrony:
szczepienie przeciw meningokokom ACWY (szczepionki skoniugowane, czterowalentne),
szczepienie przeciw meningokokom B (osobne preparaty).
Rodzaj szczepionek (przykłady dostępnych preparatów):
ACWY (skoniugowane): Nimenrix, Menveo, MenQuadfi,
B (monowalentne): Bexsero, Trumenba,
(dodatkowo istnieją szczepionki tylko na C, np. NeisVac-C).
Dla kogo są szczególnie rekomendowane:
osoby z grup ryzyka (małe dzieci, młodzież/young adults, osoby 65+, obniżona odporność),
osoby mieszkające/uczące się/pracujące w zbiorowościach (akademik, internat, koszary),
podróżni do obszarów o wyższym ryzyku (np. pas meningokokowy w Afryce),
pielgrzymi do Arabii Saudyjskiej (Hadżdż/Umrah).
Schemat szczepienia (ogólnie – zależy od wieku i preparatu):
ACWY: u starszych dzieci, młodzieży i dorosłych zwykle 1 dawka. U najmłodszych dzieci schemat może obejmować więcej niż 1 dawkę (zależnie od wieku).
MenB: najczęściej 2 dawki (odstęp zależy od preparatu i wieku); w niektórych sytuacjach możliwy schemat 3-dawkowy (np. dla osób z wyższym ryzykiem – decyzja lekarza).
Dawki przypominające i czas ochrony:
odporność po szczepieniu utrzymuje się zwykle kilka lat (często podaje się zakres ok. 4–10 lat, zależnie od szczepionki i wieku w momencie szczepienia).
u osób z utrzymującym się wysokim ryzykiem lekarz lub farmaceuta może rozważyć dawkę przypominającą; znaczenie mogą mieć też wymogi kraju wjazdu (certyfikat).
Kiedy zaszczepić się przed wyjazdem:
zalecane jest przyjęcie dawki/dawki kończącej schemat co najmniej 2 tygodnie przed podróżą, a praktycznie warto mieć zapas czasu (szczególnie jeśli potrzebne są 2 dawki MenB).
Wymogi wjazdowe (Arabia Saudyjska):
dla pielgrzymów udających się do Mekki szczepienie czterowalentne ACWY jest obowiązkowe i wymaga posiadania dokumentacji szczepienia.
5. Podsumowanie
Inwazyjna choroba meningokokowa to zakażenie, które może rozwinąć się bardzo gwałtownie i prowadzić do sepsy lub zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Szczepienie jest jedną z najskuteczniejszych metod ochrony – szczególnie u małych dzieci, nastolatków i młodych dorosłych, osób z obniżoną odpornością oraz u osób przebywających w dużych skupiskach. Przed podróżą (zwłaszcza do Afryki Subsaharyjskiej lub na pielgrzymkę) najlepiej zaplanować szczepienie z wyprzedzeniem – minimum 2 tygodnie, a w przypadku schematów wielodawkowych odpowiednio wcześniej.